Dojrzałość szkolna, gotowość szkolna dzieci.

Tak jak wspominałam na Facebooku dziś będzie wpis na temat dojrzałości szkolnej, gotowości szkolnej dzieci. Jest to jeden z rozdziałów mojej pracy licencjackiej. W roku 2006 testy dojrzałości szkolnej dotyczyły dzieci sześcioletnich.

Rozdział ma tytuł „Dojrzałość szkolna”, a kolejne pod tematy:

  • Wyjaśnienie terminologiczne dojrzałości szkolnej
  • Dojrzałość szkolna i badania nad nią w ujęciu historycznym
  • Gotowość szkolna a powodzenie w nauce

Wyjaśnienie terminologiczne dojrzałości szkolnej

Dojrzałość szkolna, gotowość szkolna, przygotowanie do szkoły – to terminy używane zamiennie nie tylko w Polsce. Niemiecki termin Schulreife to dojrzałość szkolna, angielski School readiness to gotowość szkolna, rosyjski Podgotowka k’ szkole oznacza przygotowanie do szkoły.

Problem dojrzałości szkolnej nasuwa szereg wątpliwości i trudności, zarówno teoretycznych, jak i praktycznych. W literaturze jest zdefiniowany w następujący sposób: „dojrzałość szkolna jest to taki poziom rozwoju, którego osiągnięcie umożliwia dziecku sprostanie wymaganiom szkoły i skuteczne przyswajanie wiedzy przekazywanej w szkole”.1

Dojrzałość szkolna wg W. Okonia to: „osiągnięcie przez dziecko takiego stopnia rozwoju umysłowego i emocjonalnego, społecznego i fizycznego, jaki umożliwia mu udział w życiu szkolnym i opanowaniu treści programowych kl. I”.2

Według B. Wilgockiej-Okoń przy definiowaniu pojęcia dojrzałości szkolnej jak i przy określaniu jej stopnia istotne są dwa momenty: właściwości rozwoju dziecka i wymagania szkoły. „Odpowiedni rozwój psychiczny jest najogólniejszym warunkiem osiągnięcia dojrzałości szkolnej, a powodzenia szkolnego dziecka, czyli możliwości sprostania wymaganiom szkoły – jednym ze wskaźników tej dojrzałości”.3

Dziś dojrzałość szkolną traktuje się nie tylko jako zależną od wewnętrznych procesów dojrzewania i zależną od wpływów środowiskowa, ale łącznie „jako wynik interakcji między zdatnym do szkoły dzieckiem a środowiskiem rodzinnym i wychowaniem przedszkolnym”4.

Pojęcie dojrzałość szkolna coraz częściej jest zastępowana pojęciem gotowości szkolnej dla określenia gotowości nie tylko do szkoły, ale i do uczenia się. Tak, więc „gotowość szkolną współcześnie rozpatruje się jako proces i efekt współdziałania aktywności dziecka i aktywności dorosłych tworzących warunki do uczenia się, jako efekt interakcji „współgry” właściwości dziecka i właściwości szkoły·”. 5

Dojrzałość szkolna i badania nad nią w ujęciu historycznym

Problem dojrzałości, gotowości szkolnej ma swoją długą historię. Zajmowali się nim głównie psychologowie rozwojowi i wychowawczy, ale również pedagodzy szkolni i przedszkolni. W toku badań nad w/w zagadnieniem wyłoniły się dwa nurty.

Poglądy K. Penninga dały początek kierunkowi zwanemu szkołą niemiecką (tzw. szkołę lipską), który ujmował problem dojrzałości szkolnej z punktu wiedzenia potrzeb nauki w szkole, a przede wszystkim z punktu wiedzenia oceny rozwoju funkcji intelektualnych dziecka. Opracował on test, który uległ przeróbce pod kierunkiem H. Winklera. Test H. Winklera został przetłumaczony i przystosowany do potrzeb szkoły polskiej przez A. Fietza6 i A. Swobodę. O zastosowaniach tych testów w badaniach pisał W. Choma7. Oprócz testów H. Winklera w Polsce jako narzędzie do badania dojrzałości używany był również w latach 1930-32 przez M. Grzywak-Kaczyńską bezsłowny test Sancte de Sanctisa. Zadania tego testu odwołują się do różnych właściwości umysłowych dziecka, które zdaniem twórców, powinny być rozwinięte pod koniec wieku przedszkolnego. Inne badania nad dziećmi wstępującymi do szkoły przy pomocy testu H. Winklera prowadził L. Bandura.

Inny kierunek w badaniach nad dojrzałością szkolną zapoczątkowała tzw. szkoła wiedeńska. Reprezentanci tego kierunku Ch. Buchner, H. Hetzer, L. Schenk-Danzinger zakładali, że podstawą dobrego funkcjonowania w szkole stanowi umiejętność podejmowania i doprowadzania do końca zadań, jakie dziecko sobie stawia lub jakie nakłada na nie szkoła, umiejętność skupienia uwagi i zdolność działania intencjonalnego. Ważnym warunkiem niezbędnym do podjęcia nauki szkolnej jest zdolność rozumienia symboli, która potrzebna jest dziecku w związku z opanowywaniem techniki czytania i pisania.8

Dostrzeganie zależności między oddziaływaniem warunków środowiskowych a dojrzałością szkolną znalazło swoje odzwierciedlenie w okresie międzywojennym w pracach H. Radlińskiej. W 1934 r. H. Radlińska prowadziła w szkołach warszawskich tzw. eksperyment wyrównywania braków, który można uznać za pierwowzór współcześnie organizowanych zapisów dla klas pierwszych. W nawiązaniu do jej propozycji w latach sześćdziesiątych pojawiła się w łódzkich poradniach wychowawczo-zawodowych propozycja A. Majewskiej, aby dzieci rozpoczynające naukę we wrześniu poddawać wcześniejszym badaniom, aby móc wyrównywać ewentualne braki i udzielić zorganizowanej pomocy dzieciom niewykazującym pełnej gotowości szkolnej.9

Na szczególną uwagę zasługują rozważania S. Schumana z lat sześćdziesiątych na temat dojrzałości szkolnej. Zwrócił on uwagę, że na dojrzałość szkolną składa się całokształt rozwoju fizycznego, społecznego i poznawczego. Te trzy płaszczyzny czynią dzieci wrażliwymi i podatnymi na nauczanie i wychowanie. Drugim ważnym punktem jego rozważań była znajomość rozwoju dziecka przychodzącego do szkoły. S. Schuman stwierdza, że dziecko zawsze rozwija się wielostronnie.

Brak należytego rozwoju w jednej dziedzinie pociąga zwykle za sobą zahamowania, zboczenia i nieprawidłowości w rozwoju całej osobowości danego dziecka”10. Badania o podobnym ukierunkowaniu kontynuowane były przez M. Przetacznikową, a z punktu widzenia czysto dydaktycznego przez J. Syska.

W roku 1972 ukazał się test dojrzałości szkolnej w opracowaniu B. Wilgockiej-Okoń. Przeznaczony do badania funkcji intelektualnych, które decydują o gotowości dziecka do czytania i pisania, uczenia się i niektórych form rozumowania z obserwacją jego zachowania.

Badanie składa się z trzech części:

1) testu jako narzędzia pomiaru rozwoju umysłowego dziecka,

2) kwestionariusza do opisu warunków środowiskowych oraz

3) arkusza obserwacji dziecka.

Zadania w części zbiorowej są bezsłowne, a w części indywidualnej dzieci rozwiązują słownie problemy przedstawione na obrazkach tematycznych.11 Test ten zwany DS1 został przekazany do użytku nauczycieli szkół podstawowych w całej Polsce.

Od 1978 r., tj. od czasu wprowadzenia do szkół dla dzieci niesłyszących i do szkół dla dzieci słabo słyszących jednolitego programu nauczania, coraz częściej dostrzegano istnienie dzieci, dla których wymagania tego programu są zbyt wygórowane. Poza innymi przyczynami tego stanu tj. np. dodatkowe uszkodzenia, mikrouszkodzenia centralnego układu nerwowego stwierdza się również przyczyny natury dydaktycznej, tzn. brak przygotowania dziecka do podjęcia nauki w szkole.

Aby poznać poziom wiedzy i umiejętności dziecka wstępującego do szkoły został opracowany test dojrzałości szkolnej oparty min. na analizie testów jugosłowiańskich – opracowany przez Zakład Badań Instytutu Psychologii w Belgradzie w 1971 r.), na analizie testów szwajcarskich – opracowany przez Zakład Psychologii Szkolnej w St. Gallen w 1976 r., na analizie niemieckiego bezsłownego testu dojrzałości szkolnej – opracowany przez H. Kratzmeiera w Uniwersytecie Heidelberskim w 1966 r. oraz na testach B. Wilgockiej-Okoń, A. Szemińskiej badających dojrzałość szkolną dziecka słyszącego. Metoda badań polega na zastępowaniu instrukcji słownej pokazem, łatwiejszym do zrozumienia przez małe dziecko z wadą słuchu. Każdy test właściwy poprzedzany jest testem próbnym.

Całość testu składa się z:

1) 17 serii prób, każda próba składa się z czterech zadań do wykonania,

2) karty zawierającej syntetyczne informacje o dziecku,

3) arkusza z zestawieniem wyników testu oraz instrukcji badań a także punktacji dla poszczególnych prób. Całość zamykają dwa zestawy sytuacji, pozwalających określić zachowanie społeczne dziecka.12

Podsumowując można wyodrębnić kilka spojrzeń na problem dojrzałości szkolnej dziecka do szkoły13:

  1. O uzyskaniu przez dziecko dojrzałości szkolnej decyduje przede wszystkim odpowiedni rozwój inteligencji – Deuchler.

  2. Dziecko osiąga dojrzałość szkolną wówczas, gdy obok odpowiedniego do wieku rozwoju inteligencji dysponuje dobrym poziomem innych cech poznawczych, których udział odgrywa istotną rolę w nauce szkolnej – Winkler.

  3. Osiągnięcie dojrzałości szkolnej wiąże się przede wszystkim z odpowiednim rozwojem inteligencji oraz zdolnością do wykonywania zadań, która posiada głównie charakter wolicjonalny – Schenk-Danzinger.

  4. Warunkiem uzyskania przez dziecko dojrzałości szkolnej jest wielostronny rozwój umożliwiający systematyczne nauczanie i wychowanie w szkole. Ustalenie kryteriów rozwoju wymaga prowadzenia szczegółowych badań – Schuman

Gotowość szkolna a powodzenie w nauce

Nawiązując do rozważań z w/w podrozdziałów oraz zastanawiając się czy dziecko jest dojrzałe do nauki szkolnej podążając rozumowaniem S. Schumanna należy wziąć pod uwagę trzy aspekty wchodzące w skład rozwoju psychofizycznego dziecka, czyli: rozwój umysłowy, rozwój fizyczny, rozwój społeczny. Jeśli cały rozwój psychofizyczny i fizyczny dziecka jest prawidłowy, to w wieku sześciu – siedmiu lat jest Ono zdolne do podjęcia obowiązków szkolnych. Na dojrzałość szkolną składają się, więc wpływy czynników biologicznych, środowiskowych i wychowawczych. Do 6-7 roku życia podstawową formą działalności dziecka jest zabawa. Z chwilą rozpoczęcia nauki zmienia się środowisko dziecka oraz stawiane mu wymagania. W tym wieku ulegają istotnym przeobrażeniom procesy poznawcze, które przyczyniają się do orientacji dziecka w otaczającym świecie. Orientację tę zdobywa dziecko przede wszystkim poprzez poznanie zmysłowe. Dla prawidłowego rozwoju sfery uczuciowej dziecka istotny jest okres przedszkolny. W czasie wspólnych zabaw uczą się współpracy w grupie, nawiązują prawidłowe relacje, uczą się podporządkowania danym celom. Przyzwyczajają się do coraz dłuższych okresów koncentracji, utrzymania prawidłowej pozycji ciała siedząc na krześle przy ławce, ćwiczą sprawność ruchową, umiejętność odtwarzania prostych znaków graficznych, sprawność ręki tak potrzebną przy nauce pisania. Nabywają potrzebną do uczenia się arytmetyki znajomość pojęcia zbiorów i relacji między nimi. Dzieci chodzące do przedszkola mają znacznie łatwiejszą sytuację w przystosowaniu się do nowych warunków i mają mniej kłopotów z zaadaptowaniem się w nowej sytuacji.

Dzieci rozpoczynające naukę cechuje ciekawość połączona z chęcią bycia uczniem, uczenia się w szkole. Z badań nad adaptacją dziecka do szkoły wynika, że większość sześciu-siedmiolatków cieszy się ze statusu pierwszoklasisty. Zadowolenie to kojarzy się z rolą społeczną ucznia, z uczeniem się czytania i pisania, z wejściem w grono rówieśników i potrzebą kontaktów społecznych z nimi, jak również z takimi atrybutami zewnętrznymi, jak noszenie tornistra, teczki, tarczy szkolnej, a nawet z otrzymywaniem ocen”.14

Jednak o powodzeniu dziecka w szkole decyduje wiele czynników wśród nich między innymi gotowość szkolna. Znaczną rolę odgrywają warunki życia i sposób wychowania domowego, zdrowie oraz to jak się dziecko odnajduje w kontaktach z nauczycielem i grupą rówieśniczą. Istotne są również forma i metody pracy dydaktycznej w szkole, w której dziecko się znajduje.

Według mgr Iwony Konickiej w ostatnim roku przed pójściem dziecka do szkoły należy zwrócić szczególną uwagę na następujące zagadnienia w celu pomocy osiągnięcia dojrzałości szkolnej:

  • należy u dziecka wyrabiać samodzielność – nie wyręczać go we wszystkim, nie usługiwać mu tłumacząc, że jest to jeszcze małe dziecko; ponieważ później dziecko staje się bezradne wobec warunków wymagających pewnej samodzielności

  • trzeba też kształtować u dziecka wytrwałość i systematyczność np. przydzielając mu pewne obowiązki sprzątanie zabawek, podlewanie kwiatów rozpoczęta przez dziecko praca musi być dokończona

  • poprzez organizowanie wycieczek i spacerów można wzbogacać wiedzę dziecka o świecie, pobudzać do działania, rozwijać spostrzegawczość dziecka

  • poprzez czytanie bajek rozwija się u dziecka zainteresowanie książką, wzbogaca się zasób słownictwa, a wielokrotne czytanie ulubionej bajki ćwiczy pamięć

  • podczas różnych czynności wykonywanych w domu, np. nakrywania do stołu, sprzątania zabawek, ubierania choinki, można zachęcać dziecko do liczenia, dodawania, odejmowania

  • poprzez organizowanie dla dziecka kącika, w którym będzie mogło rysować, lepić, wycinać pomaga się dziecku w usprawnieniu ręki. Pisanie, bowiem jest rzeczą trudną i wymaga wielkiej precyzji ruchów ręki.15

Z badań dotyczących powodzenia w szkole (przeprowadzonych przy użyciu testu DS1) wnioskować można, że dzieci o bardzo dobrej gotowości do podjęcia obowiązków szkolnych mają w 95% szanse na pełne powodzenie w szkole i 5% na częściowe powodzenie. Dzieci o dobrej gotowości do szkoły mogą mieć w 75% pełne powodzenie, a w 24% częściowe i 1% brak powodzenia. Dzieci o dostatecznej gotowości szkolnej mają szanse na pełne powodzenie w 35%, częściowe w 60% i na niepowodzenie w 5%. Wreszcie dzieci o niedostatecznej dojrzałości szkolnej 15% mogą mieć w szkole pełne powodzenie, w 65% tylko częściowe i w 20% brak powodzenia. Przytoczone liczby z badań wskazują na to, że w zasadzie każde dziecko podejmujące naukę w szkole ma jakieś szanse powodzenia. Wykorzystanie możliwości rozwojowych dziecka we właściwy sposób w toku pracy szkolnej zależy od poziomu dydaktyczno-wychowawczego samej szkoły, zainteresowania dziecka pracą szkolną, nauczeniem ich koncentracji i wykorzystaniem ich aktywności. Wszystkie zadania służące temu celowi dostosowane powinny być do możliwości każdego dziecka.16

Według Urszuli Eckert stosującej test dojrzałości szkolnej u dzieci z wadą słuchu po przeprowadzonych badaniach w 11 szkołach dla dzieci głuchych i 3 szkołach dla dzieci niedosłyszących badania wykazały znaczącą zależność między poziomem dojrzałości szkolnej, a osiągnięciami w nauce. Dzieci o wysokim poziomie dojrzałości szkolnej osiągnęły bardzo dobre wyniki w nauce, podczas gdy dzieci nieosiągające dojrzałości w momencie podejmowania nauki osiągają słabe i niezadowalające wyniki.17

Podsumowując można stwierdzić, że zarówno u dzieci rozwijających się prawidłowo, jak i u dzieci ze szkół dla niedosłyszących i słabo słyszących osiągnięcie dojrzałości szkolnej w momencie podjęcia nauki zapewnia dobry start w szkole, powodzenie w nauce i pozytywny stosunek dotoczenia, nauczycieli i rówieśników. Testy gotowości szkolnej dają istotne informacje nauczycielom, jacy uczniowie znajdują się w ich klasach, jakie mają braki. Rodzicom zwracają uwagę, w jakich zakresach powinni zintensyfikować pracę ze swoimi dziećmi, aby zostały dobrze przygotowane do podjęcia obowiązków ucznia i aby osiągnęły powodzenie w szkole.

Źródła:

1 Psychologia dzieci i młodzieży, pod redakcją M. Żebrowskiej, Warszawa 1973 r.

2 Słownik pedagogiczny, W. Okoń, Warszawa 1984 r.

3 Dojrzałość szkolna a środowisko, B. Wilgocka-Okoń, Warszawa 1972 r.

4 Gotowość szkolna dzieci sześcioletnich, B. Wilgocka-Okoń, Warszawa 2003 r.

5 Gotowość szkolna dzieci sześcioletnich, B. Wilgocka-Okoń, Warszawa 2003 r.

6 O dojrzałości dziecka do szkoły, J. Fietz „Kwartalnik Pedagogiczny Nr 2” 1932 r.

7 Próba zastosowania testów dr H. Winklera do badań nad dojrzałością szkolną dzieci, Warszawa 1932 r.

8 Dziecięctwo i młodość, Ch. Büchler, Warszawa 1933 r.

9 Pedagogika społeczna, H. Radlińska, Wrocław 1961 r.

10 Badania nad rozwojem percepcji reprodukcji prostych kształtów u dzieci, S. Schuman, Poznań 1972r. / S. Schuman, O dojrzałości szkolnej dzieci siedmioletnich, Nowa Szkoła nr 6,9,10,11, 1962 r.

11 Gotowość szkolna dzieci sześcioletnich, B. Wilgocka-Okoń, Warszawa 2003 r.

12 Test dojrzałości szkolnej dziecka z wadą słuchu, Urszula Eckert, Warszawa 2001 r.

13 Podsumowanie: Dojrzałość szkolna i warunki ją określające, mgr Ewa Suszyńska, 2003 r.

14 Adaptacja szkolna siedmiolatków, D. Klus-Stańska, Olsztyn 1994 r., WSP

15 Jak przygotować dziecko do podjęcia nauki w szkole – pedagogizacja rodziców, mgr Iwona Konicka, 2004 r.

16 Gotowość szkolna dzieci sześcioletnich, B. Wilgocka-Okoń, Warszawa 2003 r., Interpretacja punktowego wyniku testu DS1 i przewidywania powodzenia dziecka w nauce w klasie pierwszej wyprowadzone zostały z opracowań statystycznych badań dojrzałości szkolnej.

17 Test dojrzałości szkolnej dziecka z wadą słuchu, Urszula Eckert, Warszawa 2001 r.

Jest to rozdział z mojej pracy licencjackiej i włożyłam w niego sporo pracy. Jeśli ktoś chciał by powielić, przekopiować, jednym słowem podać dalej ten wpis proszę o podanie źródła.

One thought on “Dojrzałość szkolna, gotowość szkolna dzieci.

Dodaj komentarz

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s